دالان نابرابر کنکور و بهت نخبگان خراسانی

انتشار کارنامه‌ها و اسامی نفرات برتر کنکور در روزهای گذشته، برای داوطلبان خراسان رضوی همراه با یک بهت بزرگ بود. استانی که سال گذشته با کسب هفت رتبه تک رقمی، شانه به شانه استان تهران با ۱۱ رتبه برتر رقابت می‌کرد، امسال حتی یک نماینده هم در میان ۱۰ نفر اول گروه‌های آزمایشی ندارد. در نقطه مقابل، پایتخت با جهشی چشمگیر ۲۱ جایگاه برتر را از آن خود کرده و این تغییر ناگهانی اعداد، برای دانش‌آموزان که ماه‌ها در دالان این رقابت نفسگیر دویده‌اند، صرفاً یک آمار ساده نیست. شاید بتوان به آن «روایتی از یک سال پر از ابهام و دست و پنجه نرم کردن با چالش‌های نابرابر» گفت.
نخستین پرسشی که برای هر دانش‌آموز در استان‌هایی که رتبه تک‌رقمی مانند خراسان رضوی دارند، این است که چه تفاوتی میان ما و داوطلبان پایتخت‌نشین بود؟ آیا تهرانی‌ها از امکانات خاص‌تری بهره‌مند هستند یا شیوه آموزش ویژه‌ای دارند یا از تلفیقی از امکانات خاص و شیوه آموزش بهتر برخوردار هستند که توانسته‌اند در سالی که کشور با انواع التهاب‌ها دست و پنجه نرم می‌کرد، به موفقیتی چشمگیرتر برسند؟
گفته می‌شود برگ برنده دانش‌آموزان برتر، تأثیر مثبت نمرات نهایی پایه یازدهم بود و در این زمینه دانش‌آموزان مدارسی که از سال‌های گذشته راهبردهای تشریحی و آزمون‌های شبه‌نهایی منطبق بر کلیدهای کشوری را تجربه کرده بودند، برای شکار رتبه‌های بالاتر آمادگی بیشتری داشتند. بنابراین مزیت ساختاری که در مدارس خاص پایتخت تجربه شده، موجب شد سهم عمده‌تراز نهایی به سود دانش‌آموزان تهرانی تغییر کند.
نکته اساسی که باید به آن پرداخت، آمار ارائه شده از مدارسی است که رتبه‌های برتر کنکور امسال در آن تحصیل کرده‌اند. حدود دوسوم رتبه‌های برتر کنکور ۱۴۰۵ از مدارس سمپاد بودند، در حالی که مدارس دولتی، نمونه‌دولتی و هیئت امنایی هر کدام فقط ۶.۶درصد سهم داشتند؛ به این معنا که بیش از نیمی از رتبه‌های برتر یعنی ۲/۵۲درصد متعلق به شهر تهران است و سایررتبه‌های برتر از ۱۳ استان کشور هستند و مازندران با چهار رتبه پس از تهران قرار دارد و هر پنج رتبه نخست گروه هنر نیز به داوطلبان تهرانی رسیده است.
احمد محمودزاده، معاون آموزش‌وپرورش روز گذشته در جمع خبرنگاران در مراسمی، مدارس سمپاد را دولتی خواند و گفت: نباید انتظار داشته باشید مدارس استعدادهای درخشان ایجاد کنیم، بعد بگوییم اول نشوند.
وی با بیان اینکه ۷۷ درصد رتبه‌های برتر کنکور سهم مدارس دولتی و حدود ۲۳ درصد سهم مدارس غیردولتی است، افزود: عدالت آموزشی به این معنا نیست که دانش‌آموز نخبه رتبه برتر نیاورد؛ بلکه باید متناسب با ظرفیت و استعداد هر دانش‌آموز برای رشد او فرصت ایجاد شود.
در نقد همین گفته باید عنوان کرد تقریباً مدارس سمپاد دو شهر مشهد و تهران با توجه به تعداد دانش‌آموزان ممکن است برابری کنند. پس چه مزیتی است که با وجود فراوانی مدارس سمپاد، باز هم شهری مانند مشهد از داشتن حتی یک رتبه برتر محروم مانده است. شاید دسترسی به استادان، معلمان و مشاوران زبده که از قضا ممکن است از طراحان سؤالات کنکور هم باشند، در شهر تهران گویای ماجرا باشد به گونه‌ای که در میان رتبه‌های برتر حتی از سمپادی‌های شهرستان‌های تهران هم داوطلبی وجود ندارد.
به هر حال آنچه در نگاه نخست به این نتایج، باز هم ذهن را درگیر می‌کند، وضعیت عدالت آموزشی حتی در میان مدارس دولتی است که آثارش در دالان پر ابهام و پر تنش کنکور نمایان می‌شود. ضمن آنکه این پرسش را متوجه مسئولان آموزشی خراسان رضوی می کند؛ چرا این استان امسال از این رقابت جامانده و برای توسعه عدالت آموزشی در خراسان رضوی چه اقدام‌هایی صورت گرفته و آیا تدبیری برای افزایش کیفیت آموزش در همه مدارس استان اعم از مشهد و سایر شهرها اندیشیده شده یا خیر؟ اگر اتفاقی در این زمینه محقق نشده، ضمن پاسخ به چرایی این موضوع، بیان شود برنامه‌های پیش رو برای تربیت نسلی با دانش چیست؟ پرسش‌هایی که شاید این روزها بیش از پیش برای دانش‌آموزان مشهدی و خانواده‌های آن‌ها ایجاد شود که در مسیر آموزش، هزینه‌های بسیاری انجام می‌دهند.